گوزن، تغذیه، جزیره، گیاهی

تصویر 3-5: سیمای تابستانه زیستگاه گوزن زرد در جزیره اشک (تابستان 1390) 3-2-5- تغذیه و عادات غذایی گوزن زرد ایرانی
در مورد عادات غذایی گوزن زرد ایرانی با توجه به اینکه این گونه درحال حاضر در زیستگاه اصلی خود حضور ندارد نمی توان نظری داد (حداقل تحقیقاتی در مورد اینکه آیا گوزن زرد ایرانی در دز و کرخه وجود دارد یا خیر صورت نگرفته است). لذا باید به رژیم غذایی این گونه در مناطقی که در حال حاضر وجود دارد توجه بیشتری داشت. اما با این حال در منابع در مورد رژیم آنها اشاراتی صورت گرفته اما اشاره نشده که چه گونه های گیاهی مورد تغذیه این گونه هستند اما با این حال ضیایی(1387) عقیده دارد که بیشتر گیاهان علفی و سرشاخه ها و همچنین میوه ها را ترجیح می دهد. اما کلیمین و همکارانش عقیده دارند کمتر از برگ ها و میوه ها تغذیه می کند (Hutchins et al, 2003) و بیشتر از گیاهان علفی و بوته ای تغذیه می کنند. که البته به نظر می رسد عقیده ضیایی با توجه به زیستگاه های موجود در ایران به خصوص جزیره اشک صحت بیشتری داشته باشد. به دلیل اینکه بر اساس شواهد موجود سرشاخه خواری در این گونه بخصوص در فصل تابستان و همین طور استفاده از میوه ها به وفور مشاهده می شود. به نظر می رسد Hutchins و همکارانش در مورد زیر گونه ی اروپایی چنین عقیده ای را داشته باشند و در مورد زیر گونه ایرانی اطلاعاتی نداشته باشند. 3-3- روش پژوهش
فرایند اجرای پژوهش به شرح زیر است:
1- مشخص نمودن تیپ های پوشش گیاهی و یا زیستگاه های موجود درجزیره اشک،
2- مشخص نمودن عادات غذایی گوزن زرد ایرانی در فصول بهار و تابستان و تعیین ارزش رجحانی گونه های گیاهی مورد تغذیه ی،
3- مشخص نمودن کیفیت علوفه مورد تغذیه از نظر میزان پروتئین در دو فصل بهار و تابستان،
4- برآورد میزان علوفه در دسترس زیستگاه گوزن زرد با روش قطع و توزین،
5- مشخص نمودن نیاز روزانه گوزن زرد ایرانی،
6- مشخص نمودن حد مجاز بهره برداری از گونه های گیاهی،
7- برآورد گنجایش برد تغذیه ای زیستگاه گوزن زرد ایرانی، 3-3-1- تعیین تیپ های پوشش گیاهی
با اینکه در بین سال های 1364 تا 1366 پوشش گیاهی جزیره اشک به عنوان زیستگاه گوزن زرد ایرانی از سوی زهزاد و به حمایت سازمان حفاظت محیط زیست شناسایی شده است اما به عقیده ی مسؤلین سازمان حفاظت محیط زیست نقشه ی پوشش گیاهی این جزیره تاکنون بعد از گذشت 25 سال از ارائه ی فهرست گیاهان و تیپ های گیاهی جزیره اشک هنوز تهیه نشده است. اما بر طبق مقاله زهزاد که در سال 1368 منتشر شده است، فلور این جزیره مشتمل بر 198 گونه متعلق به 149 جنس از 46 خانواده بوده است، که 1% گونه ها باز دانه 14% تک لپه، و 85% متعلق به دو لپه ای ها می باشد (زهزاد، 1368). تیپ های گیاهی ارائه شده به همان صورتی که در بخش 3-1-4 آورده شده ارائه شده است. لذا با توجه به عدم مشخص بودن و وجود نقشه تیپ های گیاهی تصمیم گرفته شد که جزیره را بر اساس شیب و وجود آب به چهار زیستگاه تقسیم نمائیم. که این چهار زیستگاه عبارتند از: مناطق دشتی، دامنه پرشیب و سنگلاخی، چشمه و دامنه شرقی، دامنه شمالی. و بر این اساس پلات های نمونه برداری را در زیستگاه های مختلف به صورت تصادفی- سیستماتیک پراکنده نمودیم. 3-3-2- مشخص نمودن عادات غذایی گوزن زرد در جزره اشک
تعیین عادات غذایی گونه های وحشی به منظور مطالعه حیات وحش ضروری است. و لذ به طور کلی سه عرصه ی اصلی مدیریت حیات وحش (حفاظت، محصول پایدار، و کنترل) به شناسایی غذا و تغذیه ی جمعیت های جانوری نیاز دارند (Sinclair et al, 2006).
مشخص نمودن رژیم غذایی گوزن زرد ایرانی در بهار و تابستان
روش های مورد استفاده برای مطالعه ی رژیم غذایی مهره داران را می توان در سه دسته اصلی تقسیم نمود:
آنهایی که شامل گردآوری جانوران منفرد است؛
آنهایی که شامل گرفتن یا دیگر اختلالات موقتی در جانوران منفرد هستند؛
و آنهایی که نیاز کمی به اختلالات انفرادی دارند و یا اصلاً نیاز ندارند.
مقدار غذای در دسترس جانوران ممکن است به صورت مستقیم اندازه گیری شود. در مورد سرشاخه خواری علفخواران، می توان به پژوهشی کهMcNaughton در سال 1976 بر روی گرامینه ها در پلات های بسته به منظور اندازه گیری تولید در دسترس برای آهوی توماسون در دشت های سرنگیتی از طریق قطع نمودن آنها انجام داده اشاره نمود (Sinclair et al,2006).
از روش هایی که برای تعیین عادات غذایی علفخواران بزرگ وحشی به وفور در منابع ذکر و استفاده شده می توان به موارد زیر اشاره نمود:
1- آزمایش محتویات معده؛ امتیاز این روش این است که تعداد مناسب معده به آسانی بدست می آید و جانوران را می توان از طریق تله گزاری و یا تیر اندازی جمع آوری نمود. البته برای شکار جانوران، محققان اغلب معده ها را از نمونه های موجود در ایستگاه های شکار مخصوص شکارچیان تهیه می کنند البته این روش اشکلاتی هم دارد: جانورانی که مورد بررسی قرار می گیرند دیگر نمی توان بعداً بررسی کرد، و تغییرات در رژیم غذایی در آنها را مورد بررسی قرار داد (Morrison et al, 2006). در مورد گونه هایی که از نظر جمعیتی جزء گونه های کمیاب و در خطر هستند این روش غیر قابل استفاده است. و لذا استفاده از این روش در مورد پژوهش حاضر منتفی است.
2- روش های غیر مخرب دیگر نیز در حیات وحش مورد استفاده قرار می گیرد، مانن د استفاده از برخی مواد اسفراغ آور32 در برخی گونه های گرفته شده به صورت زنده که با خوراندن این مواد شیمیایی آنها را مجبور می کنیم که آنچه را خورده اند برگردانند. البته این روش ممکن است موجب مرگ گونه شود (Morrison et al, 2006). لذا این روش نیز با توجه به در خطر بودن گوزن زرد ایرانی مورد استفاده قرار نگرفت.
3- روش تجزیه سرگین؛ روشهای دیگری نیز وجود دارد که حداقل تلفات را در پی دارند، مانند روش تجزیه سرگین (عجمی، 1381؛ Morrison et al, 2006). نمونه ها در این روش به آسانی قابل جمع آوری از محیط یا در طول زنده گیری می باشند. در مطالعات زنده گیری، سرگین ها می توانند در طول سال از جانوران هر گروه سنی یا هر وضعیت محصولی بدست آیند، و نمونه های افراد مشخص قابل تکرار هستند (Morrison et al, 2006). با توجه به اینکه گوزن زرد جزء نشخوار کنندگان است، لذا استفاده از این روش نیازمند مجموعه های مرجع در مورد بافت های اپیدرمی گیاهان منطقه مطالعاتی به منظور شناخت بافت های موجود در سرگین و همچنین میکروسکوپهای با دقت بالا است (عجمی، 1381)، که متأسفانه در حال حاضر این امکانات در مراکز تحقیقاتی ما وجود ندارد.
4- روش مشاهده مستقیم؛ روش دیگر از روش های غیر مخرب مشخص نمودن عادات غذایی از طریق مشاهده ی رفتار تغذیه ای جانوران و تجزیه و تحلیل نسبت های مربوط به حذف غذا است
(Morrison et al, 2006؛ عجمی، 1381). به نظر می رسد این روش در مناطق دشتی برای گونه ای مانند آهو مناسب نباشد، با توجه به اینکه زیستگاه این گونه دارای مناطقی که بتوان در آنجا مخفی شد و گونه را زیر نظر گرفت وجود ندارد (عجمی، 1381)، اما در مورد گوزن زرد در جزیره اشک این کار در فصل تابستان به آسانی قابل انجام است، زیرا گوزن های زرد در فصل تابستان به خصوص فصل جفت گیری (شهریور) تحت تأثیر شرایط به راحتی می توان آنها را زیر نظر گرفت، بنابر این از این روش برای مشخص نمودن عادات غذایی گوزن زرد در جزیره اشک استفاده شد. محققان در این روش در تمام دوره زمانی و سپس گزارش نتایج به نوع و مقدار غذای مصرف شده و البته به موقعیت قطع شدن یا خورده شدن گیاه (قطر و اندازه) توجه دارند. متأسفانه روش های غیر مخرب سنجش عادات غذایی نمی توانند نیاز های تحقیقاتی را به دقت ارائه کنند. چونکه با این روش ما قادرنیستیم به طور دقیق تمام تغذیه ی گونه ها را مشاهده کنیم (Morrison et al, 2006). لذا به نظر می رسد باید روش مکملی نیز در کنار این روش داشته باشیم تا نتایج کار از دقت کافی برخوردار باشند.
5- روش فیلم برداری؛ این روش نیز مانند روش مشاهده مستقیم است و با استفاده از یک دوربین فیلمبرداری قوی عملیات فیلم برداری باید انجام شود (عجمی، 1381). البته این روش با توجه به اینکه در حال حاضر دوربین هایی که بتوان با استفاده از آن از فاصله دور از گوزن ها در جزیره اشک فیلمبرداری نمود در دسترس نیست و لذا استفاده از این روش نیز رد می شود.
6- روش فیستولا گذاری؛ در این روش باید گونه جانوری زنده گیری و بیهوش شود (عجمی، 1381). و این روش نیز به دلیل نبود امکانات بیهوشی و عدم صدور مجوز از سوی سازمان محیط زیست منتفی است. علاوه بر این در صورت وجود این مجوز نیز اعمال این روش معمولاً در مورد گونه های اهلی انجام می شود که میزان استرس در آنها بسیار کمتر است در حالی که در مورد گونه های وحشی میزان استرس وارد شده برای گونه حتی ممکن است موجب مرگ گونه شود.
7- روش کافه تریا؛ این روش با توجه به کم بودن منابع در جزیره و نبود علوفه کافی قابل انجام نبود.
8- اندازه گیری میزان بهره برداری از گیاهان؛ این روش یکی از شاخص ترین روش ها در برآورد ظرفیت برد زیستگاه ها است (عجمی، 1381). با توجه به اینکه برآورد نیازهای تغذیه ای امتیازهای بیشتری را به منظور درک منابع تغذیه ای در دسترس که با نیازهای جانوری مطابقت دارد به همراه دارد (Beck et al, 2006). لذا به منظور دستیابی به این هدف باید به اندازه گیری زیست توده گیاهی در دسترس و دارای ارجحیت اهمیت ویژه ای داده شود. زیست توده غذایی در دسترس بوته ها نقش مهمی در کنترل کاهش وزن بدنی گوزن درطول زمستان (White et al, 2009) و تابستان دارد. در این روش ظرفیت برد از تقسیم زیست توده علوفه مورد تغذیه بر میزان ماده خشک مورد مصرف روزانه به دست می آید (عجمی، 1381).
(3-1) (طول فصل) A/B× K=
که در این رابطه:
K= ظرفیت برد
A= علوفه قابل مصرف (کیلوگرم بر هکتار)
B= نیاز متوسط روزانه (کیلوگرم بر روز)
Days= طول فصل (تعداد روزهای استفاده از مرتع)
در این پژوهش به منظور اندازه گیری میزان بهره برداری از گیاهان در فصل بهار از کوادرات هایی با طول و عرض 10 متر استفاده شد. با توجه به اینکه نقشه ی تیپ های پوشش گیاهی جزیره موجود نبود، لذا نقشه 1:50000 جزیره را که در دسترس بود به صورت سولول های 10 متر مربعی شبکه بندی شد، و از میان این سلول ها به صورت تصادفی با استفاده از نرم افزار R، 15 نقطه انتخاب شد. سپس طول و عرض چهار گوشه ی این سلول ها به GPS داده شد تا دستیابی به آن ها راحت تر باشد. به منظور مشخص نمودن درصد بهره برداری گیاهان، از روش شمارش ساقه در کوادرات استفاده شد. به این صورت که گونه های گیاهی موجود در کوادرات شناسایی شد و برای هر گونه تعداد ساقه های چرا شده و تعداد کل ساقه و همچنین تاج پوشش هر کدام اندازه گیری شد. و بعد از مشخص نمودن میزان بهره برداری از هر گیاه به همان مقدار از گیاهان خورده نشده قطع و بعد از انتقال به آزمایشگاه توزین شد (وزن تر) و بعد از گذشت یک هفته که گونه ها در هوای آزاد قرار گرفتند دوباره وزن شدند (وزن خشک) و اعداد بدست آمده در فرم شماره 1 ثبت شد (ضمیمه 4) سپس با توجه به اعداد بدست آمده درصد بهره برداری و درصد پوشش تاجی گونه ها و همچنین ارجحیت تغذیه ای مشخص شد. و با استفاده از فرمول نسبت علوفه (درصد گونه موجود در رژیم غذایی/درصد گونه موجود در محیط) شاخص نسبت علوفه یا نسبت انتخاب برای هر گونه محاسبه شد. * روش مورد استفاده در این پژوهش
باتوجه به اینکه در جزیره مکان هایی برای مخفی شدن و دید زدن گوزن ها وجود دارد. لذا مشاهده مستقیم تغذیه گوزن در بهار و تابستان کار چندان سختی نیست. لذا در این فصول به منظور مشخص نمودن رژیم غذایی گوزن از روش مشاهده مستقیم و البته بررسی آثار چرای بجا مانده استفاده شد. بعد از مشاهده تغذیه گوزن و تعیین گونه با نزدیک شدن به محل چرا و مشاهد ی آثار چرا بر روی گونه های گیاهی به اندازه گیری مقدار قطع شده و قطر قطع شدن گیاه پرداخته می شد. و سپس برداشت از گیاهان مشابه به همان اندازه ی تغذیه شده توسط گوزن انجام می شد. و با تکرار این عمل گونه های مورد تغذیه مشخص شد. که این گونه های مورد تغذیه در پلات ها مورد اندازه گیری قرار می گرفت (وزن تک پایه مورد تغذیه، شمارش پایه های موجود در پلات های نمونه برداری). 3-3-2- تعیین ارزش رجحانی گونه های گیاهی (شاخص انتخاب)
به منظور مشخص نمودن ارزش رجحانی گونه ها در فصل بهار و تابستان میزان بهره برداری از گیاهان به ترتیب با استفاده از روش شمارش ساقه در داخل کوادارات های 10 متر مربعی(بهار) و ترانسکت های 100 متری (تابستان) که 10 کوادرات در طول این ترانسکت ها به صورت تصادفی قرار گرفته بود برآورد شد. و سپس با استفاده از انواع شاخص های علوفه، وضعیت انتخاب غذا در انواع زیستگاه های موجود در جزیره اشک مشخص گردید. و با استفاده از روش های آماری مناسب به آزمون فرضیه ها و ارائه ی حدود اعتماد برای شاخص های انتخاب محاسبه شده در دو فصل بهار و تابستان پرداخته شد. و در ادامه شاخص آلفای منلی نیز برای تک تک گونه های دارای ارجحیت تعیین شد. 3-3-4- کیفیت علوفه مورد تغذیه از نظر میزان پروتئین در بهار و تابستان
به منظور مشخص نمودن میزان پروتئین گیاهان مورد تغذیه، نمونه های گیاهی از زیستگاه های مختلف که پلات های نمونه برداری در آنها واقع شده بودند تهیه شد. سپس وزن تر نمونه هایی که تهیه شده بود با استفاده از ترازوی دیجیتالی در محل اندازه گیری شد. وبعد از قرار گرفتن در معرض هوای آزاد به مدت یک هفته وزن خشک نیز اندازه گیری شد. و سپس نمونه ها برای انجام آزمایش ها آماده شدند. 3-3-4-1- اندازه گیری درصد ماده خشک
به منظور مشخص نمودن درصد ماده خشک نمونه های گیاهی مورد تغذیه، دو گرم از هر نمونه آسیاب شده را در سه تکرار، در بوته ریخته و با ترازویی به دقت 0.001 گرم وزن شد. سپس نمونه ها را در آون در دمای 105 درجه سانتی گراد به مدت 48 ساعت قرار داده شدند. پس از گذشت 48 ساعت نمونه ها را از آون خارج نموده و در درون دسیکاتور قرار داده شدند تا سرد شوند و رطوبت را دریافت نکنند. پس از سر شدن نمونه ها وزن شدند. و درصد ماده خشک با توجه به میزان]]>

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *