بیماران با خشکی دهان و مصرفکنندگان داروهای آنتی کولینرژیک، کاندیدهای خوبی برای مصرف این نوع فرمولاسیونها نیستند زیرا کاهش حجم بزاق منجر به کاهش سرعت باز شدن یا حل شدن قرص سریع رهش میگردد (۱۸).
۲-۲-۱-۴-۳٫ موارد قابل توجه در تهیه قرصهای سریع رهش
قرصهای سریع رهش یکسری ویژگیهایی مختص به خود را دارا هستند که این ویژگیها باید در هنگام تهیه فرمولاسیون مدنظر قرار گیرند. این موارد در ادامه بیان خواهند شد.
طعم
به دلیل اینکه قرصهای سریع رهش در دهان باز یا حل میشوند باید یک طعم خوشایند ماندگار را در دهان ایجاد کنند تا بیشترین پذیرش را از جانب بیماران داشته باشند در نتیجه پوشاندن طعم موضوعی حیاتی و مهم در فرمولاسیون آنها می‌باشد، این در حالی است که فرمولاسیون قرصهای معمولی به طور کلی نیازی به پوشش طعم ندارند، به استثنای قرصهای جویدنی و مکیدنی که طعم دهنده و شیرین کنندههای سادهای برای از بین بردن طعم تلخ یا بد دارو دارند (۲۵).
روشهای پوشاندن طعم در قرصهای سریع رهش
هر یک از سازندگان قرصهای سریع رهش به طور معمول از یک روش منحصر به فرد برای طعم پوشی استفاده میکند و در این قسمت فقط به یک سری روشهای متداول پوشاندن طعم اشاره میشود مانند: استفاده از شیرین کننده و طعم دهنده که رایجترین روش است ولی معمولاً برای بسیاری از داروهای تلخ کافی نمیباشد. جذب سطحی یا دادن کمپلکس با حامل و روکش دادن ذرات دارو هم روشهای ابتدایی هستند که
چون روکش دادن ماده مؤثرهی دارو مانع حل شدن کامل آن در دهان میشود در نتیجه فرمولاسیون حاصل سریع حل شونده نخواهد بود و به شکل محصول سریع باز شونده عرضه میشود. روش دیگر طعم پوشی، به صورت جوشان در آوردن است که روشی فیزیکی بوده و در بعضی از قرصهای سریع رهش مورد استفاده قرار میگیرد. در انتها باید اضافه کرد که بیشتر تکنولوژیهای ساخت قرصهای سریع رهش در کنار روشهای طعم پوشی، از مواد جانبی sugar- basedاستفاده میکنند زیرا sugars طعم مطلوبی دارند و اضافه کردن آنها به دیگر روشهای پوشاندن طعم، نتیجهی خوبی به همراه دارد. علاوه بر این محلول در آب هستند و سریع در بزاق حل میشوند، همچنین اکثر آنها احساس خوشایندی را در دهان برای محصول نهایی ایجاد می‌کنند (۲۷، ۲۵).
سختی
به طور معمول چون قرصهای سریع رهش باید به راحتی و در مدت زمان کوتاهی در دهان باز یا حل شوند دارای مقاومت مکانیکی یا سختی کمتری نسبت به قرصهای معمولی هستند پس نیاز به بستهبندی خاص و به صورت تکی دارند (۲۷).
۲-۲-۱-۴-۴٫ فرمولاسیونهای قرص سریع رهش
فرمولاسیون قرص سریع رهش و به طور کلی قرصها دارای مقدار معینی از یک یا چند ماده مؤثره به همراه مواد جانبی است که بر حسب ضرورت مورد استفاده قرار میگیرند.
۲-۲-۱-۴-۴-۱٫ مواد مؤثره در فرمولاسیون قرص سریع رهش
اگر چه نسبت مواد مؤثره به سایر اجزای قرص ممکن است بین ۵% تا ۷۰% کلی قرص تغییر کند، با این حال باید توجه داشت که این مواد با هر نسبتی که به کار روند اثر زیادی بر روی مراحل تولید قرص و همچنین بر روی مشخصات قرص ساخته شده دارند. بنابراین بدست آوردن اطلاعات کافی از خواص فیزیکی و شیمیایی ماده مؤثره و طرز به کار بردن این اطلاعات نقش مهمی در فرمولاسیون یک قرص دارد که از جمله این خواص میتوان درجه خلوص، نقطه ذوب، حلالیت، اندازه ذره‌ای (پرس‌پذیری) و پایداری ماده مؤثره را ذکر کرد (۲۸، ۱۴).
۲-۲-۱-۴-۴-۲٫ مواد جانبی در فرمولاسیون قرص سریع رهش
برای ساختن یک قرص سریع رهش که حاوی مقدار معینی ماده مؤثره است، باید بر حسب ضرورت مواد دیگری نیز در فرمول قرص به کار برده شود که هر کدام نقش جداگانهای را در قرص ایفا میکنند. این مواد را مواد جانبی گویند. مواد جانبی بکار رفته در قرصهای سریع رهش، شبیه قرصهای معمولی است. فقط سعی میشود تا حد امکان محلول در آب باشند تا در سریع باز یا حل شدن قرص سریع رهش مشکل ایجاد نکنند. به طور کلی مواد جانبی، به دو دسته تقسیم می‌گردند که دستهی اول موادی هستند که برای ساختن لازمند مانند رقیق کنندهها، چسبانندهها و روان کنندهها و دستهی دوم موادی هستند که ویژگیهای لازم را به قرص ساخته شده می‌دهند که باز کنندهها، رنگها، شیرین کنندهها و طعم دهندهها در این دسته قرار میگیرند. لازم نیست همهی مواد نام برده شده در قرص بکار روند و همچنین هر کدام از مواد به کار برده شده ممکن است بیش از یک مورد استفاده در فرمول قرص داشته باشند که این امر ارتباط زیادی به غلظت آن ماده در فرمول قرص دارد. در حقیقت باید توجه داشت که هر چه تعداد مواد موجود در فرمول قرص کمتر گردد، از پیچیدگی مسائل و مشکلات مربوط به ساخت و پایداری قرص کاسته میشود و همواره بهترین فرمولها، سادهترین آنهاست.
به طور کلی تمام مواد جانبی به کار برده شده در فرمولاسیون قرص باید دارای یکسری خصوصیات عمومی به این شرح باشند: غیر سمی، از نظر فیزیولوژیک بیاثر، از نظر فیزیکی و شیمیایی چه به تنهایی و چه همراه با مادهی مؤثره و سایر اجزای قرص پایدار، عاری از آلودگیهای غیرقابل قبول میکروبیولوژیک، عدم ناسازگاری با رنگهای بکار رفته در فرمول قرص، نداشتن اثر نامساعد بر روی فراهمی زیستی دارو و قیمت قابل قبول.
در یک قرص سریع رهش علاوه بر خصوصیات فوق، محلول بودن ماده جانبی نیز یک خصوصیت مهم و قابل توجه به شمار می‌رود زیرا روی اصلیترین ویژگی این گونه قرصها یعنی سریع باز یا حل شدن آنها در دهان، تأثیر مستقیم دارد. در ادامه مواد جانبی به همان صورت دستهبندی شده برای قرصهای معمولی، آورده شده و شرح داده میشوند )۲۹).
۲-۲-۱-۴-۴-۲-۱٫ رقیق کنندهها
غالباً یک دوز ماده مؤثرهی دارویی دارای یک حجم کمی میباشد. برای رساندن حجم و وزن این ماده مؤثره به اندازهای که برای یک قرص مناسب باشد، لازم است مواد بیاثری به ماده مؤثره اضافه گردد که این مواد را رقیق کننده (Diluents) مینامند که به طور کلی به دو دستهی آلی و غیر آلی تقسیم میشوند و شامل موادی چون دکستروز، لاکتوز، شکر، مانیتول، سوربیتول، نشاسته، فسفات کلسیم دی بازیک، میکروکریستالین سلولز یا آویسل، کربنات کلسیم، کربنات منیزیم، کلسیم سولفات و کلرور سدیم میباشند. برای قرصهای سریع رهش بهتر است از پرکننده یا رقیق کنندههای محلول مانند دکستروز، لاکتوز و شکر استفاده شود (۳۰).
۲-۲-۱-۴-۴-۲-۲٫ چسبانندهها
موادی که سبب میشوند تا ذرات پودر به یکدیگر چسبیده و تشکیل گرانول دهند را چسباننده (Binders) گویند که اضافه کردن آنها به پودر میتواند به صورت خشک یا محلول باشد. از میان چسبانندهها میتوان به آکاسیا، مشتقات سلولز، آلژیناتها، محلولهای ژلاتین، گلوکز، پلی وینیل پیرولیدون، نشاسته، سوربیتول، کتیرا، و غیره اشاره کرد (۳۱).
۲-۲-۱-۴-۴-۲-۳٫ روان کنندهها
روان کنندهها ((Lubricants عموماً به سه دستهی مواد ضد اصطکاک، مواد لغزاننده و مواد ضد چسبیدن تقسیم میشوند.
مواد ضد اصطکاک:(Antifrictional Agents) برای کم نمودن اصطکاک بین قرص و دیوارهی حفرهی ماتریس در موقع خروج قرص به کار میروند و این کار را با به وجود آوردن یک لایهی حد فاصل نازک بین قرص و دیواره ماتریس انجام میدهند و چون تأثیر خود را بر روی سطح گرانولها اعمال می‌کنند بهتر است پس از اتمام عملیات ساختن گرانول و در موقع مخلوط کردن نهایی به شکل ذرات ریز به فرمول اضافه گردند. مواد ضد اصطکاک به دو صورت محلول و نامحلول وجود دارند. مواد ضد اصطکاک محلول یا هدروفیل شامل
بنزوات سدیم، گلیسیریلتری استئارات، منیزیم لوریل سولفات، پلی اکسی اتیلن گلیکول۴۰۰۰، ۶۰۰۰، ۸۰۰۰، می‌شود که به دلیل محلول، منواستئارات، سدیم لوریل سولفات، پلی اتیلن بودن می‌توان از این مواد در قرص سریع رهش استفاده نمود. مواد ضد اصطکاک نامحلول یا هیدروفوب موادی مانند نمکهای کلسیم، نمکهای منیزیم، نمکهای روی، تالک، گلیسیریل پالمیتواستئارات، روغنهای هیدروژنهی گیاهی، پلی‌تترافلورواتیلن، پارافین جامد و نیمه جامد، اسیداستئاریک و نمکهای استئارات میباشند.
مواد لغزاننده :(Glidants) که سیلیکات کلسیم، دی اکسیدسیلیس، کربنات منیزیم، نشاسته، اکسید منیزیم و تالک را شامل میشوند، با کاستن اصطکاک بین ذرات گرانول، سبب بهتر روان شدن گرانولها و بهتر پر شدن حفرههای ماتریس میگردند و این کار را با قرار گرفتن بین ذرات گرانول و کاهش نیروهای جاذب بین آنها انجام میدهند. چون لغزانندهها نیز مانند مواد ضد اصطکاک در روی سطح ذرات عمل می‌کنند، باید به صورت ذرات ریز به کار رفته و در مراحل پایانی با سایر اجزای فرمول مخلوط گردند.
مواد ضد چسبیدن :(Anti adherents) که شامل اکثر روان کنندهها به خصوص تالک و نشاسته میشود و از چسبیدن مواد موجود در فرمول قرص به سطوح فلزی به ویژه سطح سنبهها جلوگیری کرده و مانع ناصاف شدن سطح قرص میشوند (۳۲).
۲-۲-۱-۴-۴-۲-۴٫ رنگ دهندهها
رنگ دهندهها را به خاطر تشخیص قرصهای مختلف از یکدیگر و دادن ظاهر بهتر به قرصها بکار میبرند و تأثیری روی آثار فارماکولوژیک دارو ندارند رنگها به دو صورت محلول یا Dye و نامحلول وجود دارند که رنگ دهندهی نامحلول از ثابت کردن رنگ دهندههای محلول بر روی یک پایه نظیر هیدروکسید آلومینیوم بدست میآید. برای قرصسازی رنگ دهندههای نامحلول بهتر از محلولها هستند زیرا موجب کمتر شدن امکان واکنش بین رنگ و مادهی مؤثره میشوند رنگ دهندههای نامحلول را معمولاً در مرحلهی آخر و قبل از تراکم به فرمول قرص اضافه میکنند (۳۳).
۲-۲-۱-۴-۴-۲-۵٫ شیرین کنندهها
شیرین کنندههایی نظیر دکستروز، مانیتول، ساخارین و شکر به میزان وسیعی جهت اصلاح طعم قرصها، در قرصهایی که طعم آنها برای جلب همکاری بیماران مهم است مانند قرصهای سریع رهش به کار برده می‌شوند و علاوه بر اینها زایلیتول، آسپارتام، سیکلامات، گلسیرین، فروکتوز، لاکتوز، و مالتوز هم به عنوان شیرین کننده کاربرد دارند (۳۴).
۲-۲-۱-۴-۴-۲-۶٫ طعم دهندهها
اسانسهای فرار بخش اعظم مواد طعم دهنده را تشکیل میدهند. این مواد در یک حلال آلی مانند اتانول حل
و بر روی گرانولهای خشک اسپری میشوند و یا گاهی بر روی یک پایه نظیر تالک جذب و سپس با سایر اجزای فرمول مخلوط میگردند. برای جلوگیری از تبخیر آنها، بهتر است در آخرین مرحله و قبل از تراکم به فرمول قرص اضافه شوند. اسانسها برای قرصهای معمولی استفاده نمیشوند و در قرصهای خاصی مثل قرصهای جویدنی، مکیدنی و قرصهای سریع رهش کاربرد دارند (۳۵).
۲-۲-۱-۴-۴-۲-۷٫ بازکنندهها
هنگام تهیه قرص، ذرات متراکم میشوند و به صورت یک تودهی جامد در میآیند. هنگامی که قرص در مایعات طبیعی بدن و یا به طور کلی در یک محیط مایع قرار گرفت باید باز شود تا مواد مؤثره بتوانند حل شوند. موادی که به فرمول قرص اضافه میگردند تا در موقع تماس با آب سبب از هم جدا شدن قرص گردند را باز کننده (Disintegrant) مینامند که با مکانیسمهای مختلفی ممکن است سبب باز شدن قرص گردند.
نشاسته، بعضی از انواع سلولز میکروکریستالین، رزینهای تبادل یونی غیرمحلول نظیر پلی آکریلین، انواع تغییر یافتهی نشاسته مانند primogel® و explotab® نشاستههای از قبل ژلاتینه شده اسیدآلژینیک و سدیم آلژینات، مخلوط اسیدسیتریک یا اسید تارتریک با کربنات یا بیکربنات، صمغ گوار، متیل سلولز، سدیم کربوکسی متیل سلولز و هیدروکسی پروپیل متیل سلولز به عنوان باز کننده به کار میروند. در قرصهای سریع رهش نیاز به باز کنندهی قویتری نسبت به قرصهای معمولی میباشد تا قرص هنگام قرار گرفتن در دهان، سریع، باز شود، به همین سبب به طور معمول از کراس کارملوز، پلی وینیل پیرولیدون کراس لینک
شده یا کراس پوویدون و گلیلولات سدیم نشاسته به عنوان باز کنندههای قوی (superdisintegrant) استفاده میشود (۳۷، ۳۶).

برای دانلود متن کامل این پایان نامه به سایت  pipaf.ir  مراجعه نمایید.