زندان- حقوق زندانی- مشروعیت زندان- انواع زندان- کیفرهای اسلامی

مقدمه

الف) بیان موضوع

موضوع تحقیق، بررسی مبانی و مصادیق زندان در حقوق اسلامی است. از قدیم الایام، زندان به عنوان یکی از راههای مجازات مجرمین و بزهکاران، معمول و مرسوم بوده است. در تمامی کشورهای جهان، صرف نظر از نژاد، عقاید، رسوم، آداب، فرهنگ و زمان، زندان بخشی از نظام قضایی می باشد. در نظام های حقوقی متعارف، زندان یکی از انواع مجازات می باشد و در بحث حقوق جزاء طبقه بندی می شود. در این تحقیق، بنا براین است که موضوع زندان از دیدگاه شرع مقدس اسلام مورد بررسی و تحلیل قرار گیرد و نظر فقه شیعه و سایر مذاهب فقهی اسلامی در خصوص زندان، جستجو و تبیین گردد.

ب) ضرورت تحقیق

مجازات زندان سابقه طولانی در تاریخ بشر دارد. در زمان های گذشته مجازات ها با قساوت و شقاوت تمام اجرا می شد. مجازات هایی از قبیل زنده به گور کردن، سوزاندن، طعمه حیوانات درنده ساختن، کور کردن و انواع شکنجه های بدنی رواج داشت. با آمدن دین اسلام، خیلی از مجازات های فوق منع گردید و نسبت به مجازات زندان، شرایطی را فراهم ساخت که در مواردی خاص می توان زندان را معمول نمود. به خاطر آسیب های اجتماعی، اخلاقی، اقتصادی که بر پیکر اجتماع و زندانی وارد می شود، ضرورت تجدید نظر در مجازات زندان روشن می گردد. به همین خاطر ریاست محترم قوه قضاییه سیاست زندان زدایی را در دستور کار خود قرار داده اند و چون در فقه امامیه و عامه موارد منجر به زندان محدود هستند و برای هر تخلفی مثل تخلفات رانندگی یا انتخاباتی و… زندان روا نمی دارند. این در حالی که در قوانین فعلی برای موارد فوق، مجازات زندان لحاظ شده است. به امید می رود که استفاده از زندان به کمترین حد (موارد مشروع) کاهش پیدا کند و این تحقیق می تواند در این زمینه راه گشا باشد.

پ) پیشینه تحقیق

مجازات زندان در طول تاریخ فراز و نشیب های زیادی داشته است. در فقه امامیه به موارد محدودی از مجازات زندان اشاره شده است. چون حاکمان حکومت اسلامی در طول تاریخ کسانی بوده اند که با فقه امامیه فاصله داشته اند، به همین جهت زندان در منابع فقهی به شکل پراکنده و در بخشهایی از ابواب حدود و تعزیرات آمده است. لذا فقهاء بحث های کامل و جامعی که در سایر موارد فقهی مطرح نموده اند در مورد حبس ارایه نکرده اند و فقط به صورت پراکنده و در بعضی از فروعات، حبس را مطرح کرده اند. در میان قدما مرحوم شیخ طوسی در کتاب های و در بعضی از فروعات، حبس را مطرح کرده اند. در میان قدما مرحوم شیخ طوسی در کتاب های مبسوط، خلاف و نهایه به ذکر بعضی از مصادیق زندان پرداخته اند و فقهای بعد از او به ذکر بعضی از موارد زندان اشاره داشته اند. در حالی که فقهای معاصر کتابهای متفاوتی در خصوص زندان نوشته اند. به طور مثال نجم الدین طبسی کتابی با عنوان موارد السجن فی النصوص و الفتاوی به رشته تحریر در آورده اند و قبل از او احمد وائلی کتابی با عنوان احکام سجون را نوشته اند و آیه الله محمدحسینی شیرازی در الموسوعه فقهی اش و آیه الله منتظری در کتاب مبانی حکومت اسلامی به موارد زندان و ادله مشروعیت آن، اشاره کرده اند. با این حال تحقیقی که در حد یک پایان نامه کارشناسی ارشد به بررسی فقهی مباحث مشروعیت و موارد زندان بپردازد، یافت نشد و جا دارد که فقهای عظام با توجه به استقرار حکومت اسلامی در این زمینه بحث های کافی و وافی بنمایند و موارد زیادی را که برای آنها مجازات زندان لحاظ شده است مرتفع سازند و درصدد تطبیق قوانین فعلی با آنچه در منابع فقهی و روایی است بر آیند، تا از میزان استفاده زندان به عنوان مجازات کاسته شود، زیرا آموزه های دین بر زندان زدایی تاکید دارند.

ت) سوالات تحقیق

۱-آیا در سیستم جزایی اسلام، زندان به عنوان یک مجازات مطرح است؟

۲- رویکرد اسلام به مجازات زندان چیست؟

۳- ادله حبس کدامند؟

ث)فرضیه های تحقیق

۱- در نظام جزایی اسلام، زندان نه تنها به عنوان یک مجازات بلکه به عنوان یک ضرورت مطرح است. ضرورت است که در مواردی خاص مشروعیت دارد. ضرورت نه از آن جهت که واجب است بلکه به این معنا که کسانی که امنیت افراد و جامعه را در معرض خطر و تهدید قرار میدهند در جایی نگهداری شوند تا جامعه در آرامش باشد.

۲- نگاه اسلام به مجازات، بیشتر بر اساس اسلاح و تربیت مجرم است.

۳- قرآن، سنت، اجماع و عقل ادله ای هستند که می توان به عنوان مبانی مشروعیت زندان به آنها استناد کرد.

ج)اهداف و کاربردهای تحقیق

۱- ارتقاء دانش حقوق کیفری در زمینه ی مجازات زندان

۲- تبیین سیاست کیفری اسلام در خصوص این مجازات

۳- ارائه رهنمودهای لازم به مراجع و مقامات قضایی و نحوه برخورد آنها با مجازات زندان.

۴- ایجاد منبع قابل بهره برداری برای دانشجویان و دانشگاهیان و استفاده مراجع و مقامات قضایی در رسیدگی به دعاوی مطروحه در محاکم.

د) روش تحقیق

روش تحقیق در این موضوع آمیزه ای از روش توصیفی و تحلیلی است و در این زمینه ضمن مطالعات نظری و کتابخانه ای به تحلیل موضوع پرداخته شده است. در این نوشتار ضمن بیان مهمترین دیدگاههای فقهی در خصوص مجازات زندان، موارد اختلاف میان فقها مورد بحث و بررسی قرار گرفته است و در مراحل تحقیق سعی بر آن بوده که منابع معتبر و دست اول فقهی مورد استفاده و استناد قرار گیرد.

هـ) معرفی پلان ساختار تحقیق

رساله حاضر در دو بخش تدوین گردیده است بخش اول دارای دو فصل است: فصل اول متشکل از دو مبحث می باشد که مبحث اول آن اختصاص به تعریف و اقسام زندان دارد. مبحث دوم درباره سابقه زندان در اسلام می باشد، فصل دوم از بخش اول نیز شامل دو مبحث می باشد که عبارتند از: مبحث اول مبانی نقلی، مبحث دوم مبانی عقلی. بخش دوم اختصاص به مصادیق زندان در حقوق اسلامی دارد این بخش نیز همانند بخش اول دارای دو فصل است. فصل اول از بخش دوم شامل دو مبحث می باشد، مبحث اول : زندان در جرائم مرتبط با نفوس، مبحث دوم :زندان در جرائم مرتبط با اموال. فصل دوم از بخش دوم درباره مصادیق زندان در جرائم مرتبط با دین و امنیت است که در دو مبحث مورد بررسی قرار میگیرد . مبحث اول :زندان در جرائم مرتبط با دین، مبحث دوم : زندان در جرائم مرتبط با امنیت

بخش نخست:

ماهیت و مبانی زندان در حقوق اسلامی

فصل نخست: مفهوم و سابقه زندان در اسلام

با توجه به اهمیت زندان از دیدگاه اسلام، قبل از ورود به مسائل کلی، مفهوم و سابقه زندان را مورد بررسی قرار می دهد.

مبحث اول: تعریف و اقسام زندان

در ابتدای این بحث ما تعریف لغوی و تعریف اصطلاحی واژه زندان را داریم و در ادامه با اقسام زندان آشنا می شویم که به بحث و بررسی آن خواهیم پرداخت.

گفتار اول: تعریف زندان

برای شروع موضوع زندان، ما در ابتدا به تعریف لغوی زندان می پردازیم.

بند اول: تعریف لغوی

در لسان عرب مشهورترین الفاظی که مفهوم زندان را می‌رساند. واژه سجن و حبس می‌باشد. در قرآن کریم نیز مفهوم زندان در موارد فراوانی تحت الفاظ سجن و نیز کلمه حبس به معنای شایع آنها وارد شدهاست. با این وجود باید خاطر نشان کرد که این مفهوم در قالب الفاظ دیگر غیر از الفاظهای سجن و حبس نیز در قرآن بیان شده، که از آن میان می‌توان به مواردی چون امسک،حصر، نفی و اثبات اشاره نمود.اما از آنجا که فقط این دو ماده در معنای اصطلاحی آن رایح است و به طور مستقیم به موضوع بحث ما مربوط می‌شود در این قسمت به همین دو واژه بسنده می‌کنیم. خلیل‌بند احمد فراهیدی در بیان معنای لغوی “سِجنِ “می‌گوید: “سجن: زندان است و سَجن: زندانی کردن و سِجن: خانه‌ای است که شخص در آن محبوس شود. سَجِین: ] شخص زندانی است و سِجین[ : از نامهای جهنم

و در “لسان عرب” آمده است: سَبَحنَه یَسجُنُه سَجناً یعنی او را زندانی کرد… و در حدیث آمده است: ما شی ءٌ اَحَقَّ بطولِ من لسانٍ، و سَجَّان : زندانبان است …. و سَجَنَ الهمَّ یَسجُنُه: یعنی آن را در در نگهداشت… و سِجَّین بر وزن فِعَّیل از ماده سجن است… به معنای زندان و نام داره‌ای است در جهنم … و در مورد سخن خداوند متعال: کلا اِنَّ کتابَ الفُجار لفی سجین، گفته شده است: یعنی به سبب پستی منزلتشان، در پیشگاه خداوند عزوجل، نامه اعمالشان در حبس است. ابن عرفه گوید: “هو فعیل من سجنتُ ای هو محبوس علیهم کی یُجازَوا بما فیه[۸] و نیز گفته می‌شود: ضَربُ سِجَّین، یعنی شدید، گویی آن کسی را که بر او وارد آید، حرکت سلب کند که از جای تکان نخورد.[۹]

زمخشری (۴۶۷- ۵۳۸ هـ ق) نیز همین معنا را چنین تکرار میکند: “ضَربٌ سَجینٌ” ضربتی است که مضروب را بر جای ثابت و حبس می‌کند.[۱۰] و در تفسیر سخن خداوند متعال:

کلاً اِنَّ کتاب الفجَّار لفی سِجَّین” [۱۱] می‌گوید: “سِجَّین” کتابی است جامع … که خداوند اعمال شیاطین و کفار و فاسقان جن و انس را در آن ثبت کرده است و سِجَّین- بر وزن فِعَّیل از ماده سجن که به معنای حبس و سختگیری است- نام گرفته؛ چون سبب حبس و سختگیری در جهنم است.[۱۲]

شیخ طوسی در تفسیرس آورده است: سِجّین به معنای شدید است و ]ابن مقیل[ سروده است که ] وَ رَجلَه یَضرِبونَ الهامَ عن عُرُضٍ[ ضَرباً تواصی به الابطالُ سِجَّینا

یعنی: ضربه‌ای شدید گویی که سخن زندان را دارد… و گفته‌اند: سِجَّین زندان ابد است؛ بنابراین سجین بر وزن فِعَّیل …. معنای مبالغه دارد، مانند شِرَّیب و سِکَّیر.

چنانکه از شواهد یاد شده بر می‌آید، در معنای سَجن و مشتقات آن سه نکته ملحوظ است: سلب حرکت و آزادی، شدت و سختی و تحقیر؛ به سخن دیگر سَجن عبارت است از: سلب حرکت و آزادی که با سختی و خواری همراه است.

اما خلیل بن احمد فراهیدی در مورد معنای لغوی “حبس” که دومین لفظ رایج زبان عربی در موضوع زندان است چنین می‌گوید: حبس و مَحبس جایگاه محبوس است بنابراین مِحبِس هم به معنای زندان است و هم معنای مصدری است و حَبیس: اسبی است که در راه خدا وقف شود.

ابن منظور” آورده است که حَبَسه یَحبِسُه حَبساً که اسم مفعول آن محبوس و حبیس است و اِحتَبَسَه و حَسَّبه یعنی او را از راه خویش باز داشت: و حَبس : ضد آزاد گذاشتن است … و حَبس و مَحبَسَه و مَحبِس اسم مکان است… سیبویه می‌گوید: مَحبِس، بنابر قاعده صرفیان جایی است که شخص در آن محبوس می‌شود و مَحبَس مصدر است … و حِبس: هر چه که مجرای دره بدان مسدود کنند، در هر نقطه که باشد؛ گفته‌اند: حِبس: سنگ یا چوبی است که در مجرای آب قرار می‌دهند تا آب هرز نرود و مردم و چهار پایانشان از آن بنوشند.

زیبدی گوید: حَبس منع و امساک است و آن ضد آزاد گذاشتن،… حَبسَه: با ضمه اسم است از احتباس … و آن تعذر و توقف کلام است به هنگام اراده آن … و زمخشری گفته است: حُبسَه ثقلی است که مانع بیان شود. بنابراین برجسته‌ترین چیزی که در معنای “سجن” به نظر می‌رسد منع حرکت است، که به طور طبیعی سلب آزادی را نیز به همراه دارد. در بعضی مشتقات این ماده، همچون “سَجن” معنای سختی و مشقت احساس می‌شود، اما از گستردگی این مفهوم در مشتقات ماده “سجن” برخوردار نیست. همچنین مفهوم تحقیر در آن احساس نمی‌شود؛ از این رو شاید بتوان گفت که بار معنای این ماده برای زندان ضعیفتر از سَجن است؛ بعبارت دیگر معنای لغوی ماده “سجن” به معنای اصطلاحی آن نزدیکتر است

برای دانلود متن کامل این فایل به سایت torsa.ir مراجعه نمایید.