۲-۲-۱۷-۱- عوامل درون زبانی ‌……………………………………………………………………………… ۳۴
۲-۲-۱۷-۲‌- عوامل برون زبانی ‌………….‌…………………………………………………………………… ۳۶
۲-۲-۱۸- واژه‌‌گزینی ……………………………………………………………………………………………………. ۳۶
۲-۲-۱۹- زبان علم ………………………………………………………………………………………………………. ۳۶
۲-۲-۲۰- شیوه‌های واژه‌‌گزینی ‌ ………………………………………………………………………………….. ۳۶
۲-۲-۲۱- روش‌های معادل‌یابی …………………………………………………………………………………… ۳۷
۲-۲-۲۲- ضوابط واژه‌‌گزینی………………………………………………………………………………………….. ۳۷
۲-۳- مبانی عملی تحقیق ……………………………………………………………………………………………. ۳۹
۲-۳-۱- مقدمه ………………………………………………………………………………………………………… ۳۹
۲-۳-۲- تاریخچۀ مختصری از صرف در ایران ………………………………………………………… ۳۹
۲-۳-۳‌- مطالعات پژوهشگران ایرانی ………………………………………………………………………. ‌ ۳۹
۲-۳-۳-۱- پژوهش‌های سنتی ‌……………………………………………………………………………. ۳۹
۲-۳-۳-۲‌- پژوهش‌های نوین غیر تحلیلی ‌………….‌…………………………………………………. ۴۰
۲-۳-۳-۳- پژوهش‌های نوین ‌‌تحلیلی ‌………….‌………………………………………………………… ۴۰
۲-۳-۴ مطالعات پژوهشگران غیر‌ایرانی ……………………………………………………………………. ‌ ‌ ۵۴
فصل سوم: روش‌شناسی تحقیق
۳-۱‌- مقدمه ………………………………………………………………………………………………………………….. ۵۹
۳-۲‌- روش تحقیق ………………………………………………………………………………………………………… ۵۹
۳-۳‌- حجم نمونه‌ها و روش اندازه‌گیری ………………………………………………………………………….. ۵۹
۳-۴- ابزار جمع آوری داده‌ها ………………………………………………………………………………………… ۵۹
۳-۵‌- روش تجزیه و تحلیل داده‌ها ………………………………………………………………………………… ۶۰
فصل چهارم: تجزیه و تحلیل داده‌ها
۴-۱- مقدمه …………………………………………………………………………………………………………………… ‌ ۶۲
۴-۲ – تجزیه و تحلیل داده‌ها …………………………………………………………………………………………‌ ‌۶۲
۴-۲-۱- جمع‌بندی مطالب ………………………………………………………………………………………….. ۶۲
۴-۲-۲- اسامی مشتق- مرکب …………………………………………………………………………………. ۶۴
۴-۲-۳‌- اسامی مرکب ………………………………………………………………………………………………… ۶۶
۴-۲-۴- ‌ اسامی مشتق ………………………………………………………………………………………………. ۷۰
۴-۲-۵ –گروه‌های اسمی …………………………………………………………………………………………… ۷۲
۴-۲-۶ –اسامی بسیط ……………………………………………………………………………………………….. ۸۳
فصل پنجم: نتیجه‌گیری و پیشنهادات
۵-۱‌- مقدمه ………………………………………………………………………………………………………………….. ۸۵
۵-۲- خلاصۀ تحقیق …………………………………………………………………………………………………….. ۸۵
۵-۳- پاسخ به پرسش‌های تحقیق ……………………………………………………………………………… ۸۷
۵-۴- پیشنهادات ………………………………………………………………………………………………………….. ۹۰
‌فهرست منابع ……………………………………………………………………………………………………………….. ۹۱
واژه‌نامۀ فارسی- انگلیسی ……………………………………………………………………………………………. ۹۶
اصطلاحات انگلیسی- فارسی ………………………………………………………………………………………. ۱۳۴
فهرست نمودارها
۵-۱- نمودار کیکی درصد واژه‌ها …………………………………………………………………………………………… ۸۸
۵-۲- نمودار ستونی واژه‌ها …………………………………………………………………………………………………….. ‌ ۸۸
۵-۳- نموداردرصد‌ پنج فرایند زایای اسامی مرکب‌ساز …………………………………………………………………….. ۸۹
۵-۴- نمودار درصد نقش کل واژگان تشکیل یافته از اسم و صفت ……………………………………………….. ۸۹
چکیده
فرهنگستان‌ زبان و ادب‌ فارسی، با تشکیل گروه‌های تخصصی واژه‌گزینی، به طور مستمر و با روندی منظم دست ‌اندر‌کار ساخت، باز آفرینی و تصویب واژه‌ها و اصطلاحات ‌تخصصی بوده و در این راستا فرهنگ‌های موضوعی را با عنوان هزار واژه تدوین، و به جامعۀ علمی عرضه‌ کرده‌است. با توجه به اهمیت حفظ و غنای زبان از یک سو و اصالت فرهنگی هر ملت از سوی دیگر، لزوم پرداختن به بحث واژه‌سازی، به عنوان یکی از بارزترین راه‌های رسیدن به این اصالت و تقویت زبان احساس می‌شود. با مشخص‌ شدن فرایند ‌واژه‌سازی یا واژه‌‌گزینی زبان‌ فارسی در گذشته، می‌توان راه را برای واژه‌‌‌سازی مناسب در زمان حال، و برطرف کردن نیازهای زبان دربارۀ واژگان جدید برای جلوگیری از ورود واژگان بیگانه آماده‌کرد. در این پژوهش تلاش گردیده ساخت صرفی واژه‌های مصوب فرهنگستان درحوزۀ علوم ‌نظامی بررسی ‌گردد تا بلکه با آگاهی از پیشینۀ واژگان نظامی و نحوۀ تغییر آنها ‌آیندۀ واژگان فعلی‌ و اقبال مردم به واژگان نوساز نظامی نیز پیشگویی گردد. در گرداوری داده‌های این پژوهش از روش میدانی‌ و در تجزیه و تحلیل آن‌ ها، روش توصیفی به ‌‌کارگرفته‌شده‌است. نتایج حاصل از این تحقیق بدین شرح می‌باشد: ۱‌) ساختار بیشتر واژه‌ها، گروه اسمی بوده؛ ۲) تعداد اندکی از واژه‌ها از اسامی مشتق تشکیل شده‌اند؛ ۳‌) شمار اسامی مشتق پایگانی بیشتر از ناپایگانی بوده؛ ۴) در اسامی مرکب‌، از ساختار درون‌مرکزِ هسته‌پایان به مراتب بیشتر از برون‌مرکز استفاده‌شده‌است؛ ۵) پسوندافزایی بیشتر از پیشوند‌افزایی‌ کاربرد داشته‌است.
فصل اول‌:
کلیات پژوهش
۱-۱- مقدمه
فرهنگستان ‌سوم زبان و ادب ‌فارسی با تشکیل‌گروه‌‌های متعدد واژه‌گزینی تلاش‌کرده‌است در حوزۀ زبان ‌‌علم، واژه‌سازی کند. در این مدت تعداد واژه‌های مصوب برخی از گروه‌های تخصصی از مرز هزار واژه فراتر ‌رفت و تدوین فرهنگ‌های موضوعی واژه‌های مصوب در حوزه‌های مختلف ضروری می‌نمود. از این رو، ‌گروه‌‌‌های واژه‌گزینی، فرهنگ‌های موضوعی را با عنوان هزار واژه تدوین، و به جامعۀ علمی عرضه‌کرد. فرهنگستان، در برابر برخی واژه‌های بیگانه با پذیرفتن لفظ بیگانه، یک برابر نهاد ِفارسی در کنار آن به تصویب‌ رساند، به این امید که این معادل‌ فارسی به‌تدریج جای لفظ بیگانه را بگیرد. در این پژوهش تلاش خواهدشد ساخت صرفی واژه‌های مصوب فرهنگستان درحوزۀ علوم ‌نظامی بررسی ‌گردد. با مشخص‌ شدن فرایند ‌واژه‌سازی یا واژه‌‌گزینی زبان‌ فارسی در گذشته، می‌توان راه را برای واژه‌ ‌سازی مناسب در زمان حال، و برطرف کردن نیازهای زبان دربارۀ واژگان جدید برای جلوگیری از ورود واژگان بیگانه آماده‌کرد. با آگاهی از پیشینۀ واژگان نظامی و نحوۀ تغییر آن‌ ها می‌توان‌ آیندۀ واژگان فعلی‌ و اقبال مردم به واژگان نوساز نظامی را پیشگویی نمود.
١-۲- ‌بیان مسئله
واژه‌سازی[۱] از رهگذر ترکیب[۲]و اشتقاق[۳] می‌تواند در راستای حفظ زبان فارسی و همگام نمودن آن با جریان پرسرعت تغییرات علمی، اجتماعی، صنعتی و حتی فرهنگی جامعه مؤثر باشد. ترکیب و اشتقاق، دو راه اصلی واژه‌سازی در زبان هستند که از نظر معنایی قواعد ویژه‌ای دارند. درترکیب، دو یا چند واژه به هم می‌پیوندند و واژۀ‌ مرکب می‌سازند. در اشتقاق، واژۀ جدید از طریق وندافزایی ساخته ‌می‌شود. مواجهۀ زبان فارسی با فرهنگ و تمدن جدید آن‌ را با مشکلی بزرگ رو به رو ساخته‌است که آن بیانِ مفاهیم علمی و فنی و فرهنگی جدید است. جوامعی که خود در کارِ خلق این فرهنگ بودند، طبیعتاً فرصت آن‌ را داشتند تا زبان علمی هم پدید آورند. اما فارسی‌ زبانان هنگامی با این فرهنگ مواجه شدند که علم نوین، عرصه را در نوردیده‌بود و تعدادی از واژه‌های بیگانه، به زبان‌ فارسی وارد شدند و بنابراین فرهنگستان زبان و ادب ‌فارسی به معادل سازی دست‌زد. بروز تغییرات و تحولات هر جامعه در ابعاد گوناگون اجتماعی، سیاسی، علمی، فنی، فرهنگی و نظامی مستلزم ایجاد دگرگونی در سطح واژگان زبان است. یکی از حوزه‌های بسیار مهم که در سالیان اخیر مورد هجوم واژه‌های بیگانه بوده حوزۀ‌ نظامی است‌.‌ گروه‌های واژه‌گزینی تا سال ۱۳۹۲‌به ۶۱ گروه رسید، در حال حاضر گروه‌های ‌‌تخصصی در شش حوزه، به امر گردآوری واژه‌های بیگانۀ حوزۀ تخصصی خود و معادل‌یابی آن‌ ها‌، مطابق با اصول و ضوابط فرهنگستان می‌پردازند. اعضای این گروه‌ها را افرادی متخصص از فرهنگستان‌ ‌‌های‌ علوم، علوم ‌پزشکی، هنر و استادان برجستۀ دانشگاه‌ها و صاحب‌نظران تشکیل‌ می‌دهند‌.
 تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی
فرهنگستان‌ زبان و ادب‌ فارسی، با تشکیل گروه‌های تخصصی واژه‌گزینی، که یکی از فعال‌ترین گروه‌های واژه‌گزینی فرهنگستان است به طور مستمر و با روندی منظم دست ‌اندر‌کار ساخت، باز آفرینی و تصویب واژه‌ها و اصطلاحات تخصصی بوده‌است که تا آغاز سال‌۱۳۹۰ بیش از ۱۲۸۰ واژه ‌و اصطلاح‌ تخصصی را در حوزه‌های فنون علوم نظامی تولیدکرده و به تصویب شورای عالی فرهنگستان ‌‌رسانده‌است. ازاین رو محقق در صدد برآمده‌است که ساخت صرفی واژه‌های مصوب فرهنگستان را در علوم نظامی براساس فرایندهای واژه‌گزینی، در زبان فارسی مورد بررسی قرار دهد.
١-۳- اهمیت تحقیق
در ایران اولین جریان نوسازی و نوگرایی در حوزۀ نظامی صورت گرفته‌است. ‌پس از جنگ‌های ایران‌ و روس که طی آن بخش‌هایی از خاک کشور از دست می‌رود، عباس میرزا ارتش را مدرن می‌سازد. در دورۀ پهلوی نیز یکی از بزرگ‌ترین اقدامات دولت، نوسازی ارتش بوده‌است، بنابراین هم‌زمان با این مدرن‌سازی، واژه‌هایی نیز وارد زبان فارسی می‌شود. از آنجائیکه ارتش ایران توسط کشورهای خارجی سامان داده می‌شد، حتی در آموزش نظامی نیز با ورود بسیاری واژۀ جدید در این حوزه روبرو شد. یکی از دغدغه‌های اساسی متولیان زبان ‌فارسی معادل‌سازی برای واژه‌های بیگانه از جمله واژه‌های پر بسامد نظامی بوده‌است. از این رو فرهنگستان زبان و ادب فارسی معادل‌هایی برای این واژه‌ها برگزیده‌ که برخی از این معادل‌ها در بین فارسی زبانان جا افتاده‌اند و برخی نیز به همان شکل بیگانه به‌کار می‌روند. بنابراین با توجه به اهمیت حفظ و غنای زبان از یک سو و اصالت فرهنگی هر ملت از سوی دیگر، لزوم پرداختن به بحث واژه‌سازی، به عنوان یکی از
بارزترین راه‌های رسیدن به این اصالت و تقویت زبان احساس می‌شود.

١-۴- اهداف تحقیق
هدف از انجام این تحقیق سوق‌ دادن مسئولین امرِ حفظ‌ زبان فارسی به مشکل همیشگی و اساسی هجوم واژه‌های‌ بیگانه به زبان‌ فارسی است زیرا در تغییر زبان مردم تأثیردارد و دیگر لزوم واژه‌‌یابی و واژه‌سازی برای لغات بیگانه و اهمیت و نقش فرهنگستان ایران (اول، دوم و سوم) در این زمینه است. از اهداف دیگر، ایجاد انگیزه برای فارسی‌زبانان بوده تا از کاربرد لغات بیگانه تا سر حد امکان بپرهیزند و از واژه‌های اصیل فارسی بهره‌گیرند.‌
١-۵- سؤالات تحقیق
١- در معادل‌سازی واژه‌های علوم‌ نظامی مصوب فرهنگستان ازکدام شیوۀ واژه‌سازی بیشتر استفاده‌ شده‌است؟
۲- در ساخت واژه‌های مصوب فرهنگستان در علوم نظامی، واژه‌های مرکب بیشتر هسته‌آغاز‌ هستند یا هسته‌پایان؟
۳-‌ در ساخت واژه‌های ‌مصوب فرهنگستان در علوم‌ نظامی کدام شیوۀ ‌وندافزایی، بسامد و کاربرد بیشتری دارد؟
۴- واژه‌های مرکب مصوب فرهنگستان بیشتر درون‌مرکزند یا برون‌مرکز؟
١-۶- فرضیه‌های تحقیق
١- در واژه‌های مصوب فرهنگستان درحوزۀ علوم‌ نظامی، از ساخت گروه‌ها به‌ ویژه گروه‌ اسمی بیشتر استفاده‌شده‌است.
۲- ‌در ساخت واژه‌های مصوب فرهنگستان‌، شمار واژه‌های مرکب هسته‌آغاز‌ بیشتر است‌.
۳- از پسوند‌افزایی بیش از پیشوندافزایی استفاده‌شده‌است.
۴- در ساخت واژه‌های مصوب فرهنگستان «واژه‌های مرکب» بیشتر درون‌مرکز هستند. به این معنی که معنای کل آن واژه، در شمول معنایی یکی از واژه‌های سازنده‌اش است‌. مانند‌: ‌» دندان درد»
١-۷- تعریف کلید واژه‌ها
۱-۷-۳- واژۀ مشتق[۴]‌‌: از ترکیب یک یا چند تکواژ آزاد با یک یا چند وند اشتقاقی ساخته‌شده‌است (کلباسی‌۱۳۷۱: ۳۶).

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *