مرداد ۲۴, ۱۳۹۹

بحرانی پیش رو؛ مقاومت باکتری ها در برابر آنتی بیوتیک ها

شب گذشته از آنتی بیوتیکا واسه تون گفتیم. نوشتیم که این ترکیبات چیجوری تونسته ان از یه قرن پیش تا الان، به حفظ سلامت بشر کمک کنن و اندازه مرگ و میر رو کم کنن.

اما طی سالای گذشته، باکتریا نسبت به آنتی بیوتیکا مقاوم شدن و داروها دیگه هیچ اثری روی اونا نمی ذارن. این مسئله در آینده ای نه خیلی دور می تونن به فاجعه ای بزرگ تبدیل شده و آدما رو دوباره به صد سال پیش برگردونه.

با مصرف افراطی و غیر اصولی و سر خود آنتی بیوتیک، ارتشی از باکتریای توانا رو پیشرفت میدیم که در آینده بلای جونمون می شن؛ باکتریای بسیار پیشرفته ای که مقاومت خیلی بالایی در برابر سلاحامون از خود نشون میدن.

بذارین کمی وارد جزئیات شیم. آنتی بیوتیکا کلا دو اثر روی باکتریا می ذارن و به خاطر همین، به دو دسته تقسیم می شن:

  1. باکتریوساید – کشتن مستقیم باکتری
  2. باکتریواستاتیک – توقف رشد و افزایش

وقتی با یه عفونت باکتریایی درگیرین، سیستم ایمنی بدن شما به صورت سرتاسری با عوامل بیگانه مقابله می کنه. آنتی بیوتیکا مثل سربازهای تازه نفس و قوی به یه باره وارد کارزار شده و دیوار دفاعی بدن شما رو تقویت می کنن. این روند تا وقتی که سیستم ایمنی خود رو بازیابد و باکتریای باقی مونده رو حذف کنه، ادامه پیدا میکنه.

همونطور که در مطلب دیشب خوندین، آنتی بیوتیکا به یکی از راه های زیر، جلوی رشد باکتریا رو گرفته و یا اونا رو از بین می برن:

  • توقف رشد دیواره سلولی
  • توقف تولید و سنتز پروتئین
  • توقف رشد غشای سلولی
  • توقف سنتز DNA و RNA
  • توقف تولید اسید فولیک (که یه ساختار اصلی واسه متابولیسم سلولی باکتریا هستش)

اما توضیح دادیم که چیجوری پروسهای فوق شکل میگیره و باکتری از پای در میاد، حالا بذارین از جنبه دیگه به داستان نگاه کنیم. آنتی بیوتیکا به چند روش جور واجور خنثی می شن و باکتری نقشی اساسی در این مورد بازی می کنه:

  • جلوگیری از رسیدن آنتی بیوتیک به هدف: وقتی نمی خواین کسی رو ببینین، شاید خودتون رو از اون مخفی نگه می دارین یا تلفن شون رو جواب نمی دین. باکتریا واسه دور نگه داشتن باکتریا همین روش هدف دار رو استفاده می کنن. باکتریا اکثرا دیواره نفوذپذیری دارن و مواد با سادگی ورود و خروج پیدا میکنن. اما با بستن دریچه ها، غشا دیگه نفوذپذیر نیس. اینطور تصور کنین که با بستن تموم دربا و پنجره ها و کشیدن پردها، دیگه کسی نه می تونه داخل خونه تون رو ببینه و نه وارد اون شه.
  • تغییر هدف آنتی بیوتیک: خیلی از آنتی بیوتیکا به ساختاری خاص، مثلا بخشی از ریبوزوم که مسئول ساخت پروتئینه می چسبن و جلوی رشد باکتری رو می گیرن. باکتریا طی حرکتی هوشمندانه، هدف آنتی بیوتیک رو تغییر میدن تا نه فقط دارو دیگه هدف خود رو نشناسه، بلکه حتی مهره اشتباهی رو هم تحت تاثیر بذاره.
  • نابود کردن آنتی بیوتیک: این آخرین راه حل ممکنه. نابودسازی، به طور کل دارو رو نابود می کنه. بعضی از باکتریا، آنزیمایی دارن به نام بتا لاکتاماز که پنی سیلین رو به طور کامل نابود می کنه.

حتما ایجاد مقاومت یه عامل خارجی نداره و باکتری به صورت ذاتی این دفاع رو از خود انجام میده اما در مواردی که حالا محققان رو نگران کرده، یه عامل خارجی اثر میذاره. باکتریا با گرفتن یه کپی از ژن کد کننده آنزیمای داغون کننده واسه آنتی بیوتیک، نقشه شماتیک ساخت اسلحه شون رو پیدا می کنن. این ژن ممکنه حتی از باکتری دیگری با گونه ای به طور کامل متفاوت وارد باکتری اول شه. چند روش واسه انجام این عمل هست:

  • طی فرآیندی مشابه با عمل جنسی باکتریایی، میکروبا به همدیگه وصل شده و DNA خود رو وارد بدن همدیگه می کنن.
  • انتقال پلاسمید (DNA حلقوی و کوچیکی) به باکتری دیگه.
  • طی عمل ترانسپوزون که در این حالت، تیکهای کوچیک مولکول DNA از یه باکتری، به مولکول DNA باکتری دیگه وصل می شن.
  • با جذب DNA از یه باکتری مرده و تخریب شده.

بدیش اینه، اگه یه باکتری، طی این انتقالات، ژنی رو دریافت کنه که مقاومت رو به اون بیاموزد، آنتی بیوتیک در برابر اون خنثی می شه. اگه باکتری فرصت رشد پیدا کنه و زیاد شه، گونه جدید دیگه هیچ ضعفی در برابر آنتی بیوتیک از خود نشون نمیده.

تشکیل مقاومت باکتریایی، خوب به وسیله نظریه «باقی موندن اصلح» چارلز داروین قابل توجیحه. آنایی که مقاوم تر شدن، دووم میارن، رشد می کنن و نسل بعدی باکتریا رو شکل میدن. آنایی که ضعیف موندن، از بین می رن و منقرض می شن. حالا ما می مونیم و باکتریایی که به طور کامل مسلح شدن.

حال چیجوری میشه از وقوع این جنگ تموم عیار پیش رو جلوگیری کرد؟ چندین راه حل ساده واسه تون داریم:

  • توجه به دستور دکتر در چگونگی مصرف دارو. حتی اگه دکتر تون میگه داروها رو تا انتها استفاده کنین و توجهی به بهتر شدن وضعیت نداشته باشین، باید این مسئله رو قبول کنین. شاید حال تون بهتر شه، اما شاید سیستم ایمنی هنوز قدرت کافی واسه سرکوب کردن باکتریا رو نداره. پس داروهای تون رو تا انتها استفاده کنین و دلیلای غیر منطقی پشت هم ردیف نکنین.
  • اگه آنفلوانزا گرفتین یا سرما خوردین، آنتی بیوتیک مصرف نکنین. آنتی بیوتیکا روی باکتریا اثر دارن و آنفلوانزا و سرماخوردگی، عوامل ویروسی حساب می شن. اگه علم کافی رو در این مورد ندارین، پس بذارین پزشکی که چند سال تحصیل کرده تصمیم گیرنده باشه.
  • مصرف افراطی و غیر اصولی داروهای باقی مونده در سبد داروهای تون و تجویز سر خود، مهم ترین عاملیه که این روزا در ایجاد مقاومت باکتریایی موثره. بدون هیچ شناختی از بدن خود و دشمنان اش، نمی تونین پادگانای دفاعی رو مسلح کنین. هر کسی تخصصی داره و تجویز دارو از جمله تخصصاتون نیس!

این مسئله رو باید امروزه بیشتر از هر زمان دیگری جدی گرفت و به عنوان وظیفه ای انسانی به اون نگاه کرد.

اگه کسی رو می بینین که بدون آگاهی آنتی بیوتیک مصرف می کنه، جلوی اونو بگیرین، اگه کسی رو می شناسین که عاشق خوردن داروئه و از داشتن قرصای رنگارنگ در کیفش احساس خوبی پیدا می کنه، اونو خبر دار کنین. اگه مریض شدین، دقیقا دستور دکتر تون رو رعایت کنین تا آینده ای پر از خطر پیش روی مون نباشه.