ر اجرای این طرح‌ها کاملاً به شرایط محیطی وابسته بوده و در صورت عدم رعایت موازین علمی در انتخاب مکان اجرا، امکان وقوع شکست بسیار بالا خواهد بود. لذا مساله اساسی این تحقیق کاربرد نگرش دقیق و علمی در تعیین شرایط محیطی مؤثر (با توجه به گونه‌های گیاهی رایج در طرح‌های احیاء مناطق حساس و درخطر استان هرمزگان) و درنهایت ارائه مدلی به‌منظور یافتن مکان‌های مناسب اجرای چنین طرح‌هایی است.
با توجه به گزارش‌های موجود از فعالیت‌های جنگل‌کاری و احیاء بیولوژیک اجرا شده توسط اداره کل منابع طبیعی استان هرمزگان گسترده‌ترین پروژه‌های انجام شده در سطح استان در یک دهه‌ی اخیر، از لحاظ وسعت و بودجه اختصاص یافته بر توسعه جنگل‌های مانگرو با استفاده از دو گونه‌ی حرّا و چندل متمرکز بوده است. با توجه به این مساله و با در نظر گرفتن شرایط محیطی منطقه‌ی جزر و مدی از یک سو و اهمیت گسترش و بازسازی رویشگاه‌های مانگرو که به دلیل فعالیت‌های اقتصادی حاصل از توسعه شتابان اقتصادی بویژه در بخش بنادر و دریانوردی از سوی دیگر، با مشورت مسئولان بخش اجرا ضرورت تامین اطلاعات علمی و مدون ساختن نتایج طرح‌های اجرا شده تاکنون مورد اتفاق نظر قرار گرفت.
بررسی اولیه سوابق بخش اجرا حاکی از عدم موفقیت برخی پروژه‌های نهال‌کاری حرّا و چندل بود. در حالیکه در مورد پروژه‌های نهال‌کاری با گونه‌های دیگر از قبیل کهور، آکاسیا و … که در بخش‌های بیابانی استان انجام شده است مشکل عدم موفقیت با توجه به تجربه و سوابق تحقیقاتی و عملی موجود چنین مشکلی کمتر ثبت شده بود. هرچند در این مناطق نیز مسائلی در رابطه با تاثیر اکولوژیک گونه‌های معرفی شده بر ترکیب گیاهی موجود بویژه در مورد گونه‌ی Prosopis juliflora (Sw.) DC. و تاثیر تنش‌های محیطی بر نهال‌های مستقر شده مشاهده و گزارش شده است.
با در نظر داشتن این سابقه مقرر شد تحقیقی جهت امکان‌سنجی استفاده از لایه‌های اطلاعات محیطی برای تعیین مناطق مستعد کاشت گونه‌های مانگرو که در ایران منحصر به حرّا و چندل است صورت گیرد. در گام بعد با توجه به اطلاعات تجربی کارشناسان دارای سابقه فعالیت در این زمینه پیشنهاد شد این تحقیق در منطقه سیریک که بیشترین اطلاعات محیطی نسبت به دیگر رویشگاه‌های مانگرو در دسترس است و گونه‌های حرّا و چندل به صورت طبیعی در آن استقرار داشته و دارند انجام شود و پس از شناخت شرایط محیطی مناسب دو گونه‌ی مذکور، عرصه‌های دارای قابلیت کاشت مانگرو در مقیاس محدود معرفی شود. محدود ساختن منطقه مورد مطالعه با توجه به کمبودهای موجود در زمینه اطلاعات و دشواری نمونه‌برداری میدانی از یک سو و هزینه‌ی ناچیز تخصیص یافته به این پژوهش ناگزیر بود.
روش کار شامل دو مرحله جمع‌آوری اطلاعات، اسناد و مدارک و نقشه‌های موجود درباره منطقه مورد مطالعه (عکس هوایی، نقشه‌های توپوگرافی، زمین‌شناسی، خاک‌شناسی و …) و همچنین نمونه‌برداری میدانی است. بعد از بررسی اطلاعات و نقشه‌های موجود تلفیق لایه‌های اطلاعاتی و وزن‌دهی فاکتورهای محیطی (توپوگرافی، زمین‌شناسی، اقلیم، پوشش و…) و عملکردهای مدیریتی (عملیات اصلاحی) و تطبیق نتایج با واقعیت موجود در برخی سایت‌های نمونه مدل نهایی استخراج خواهد شد. یافتن پاسخ این سؤالات در این پژوهش موردنظر است:
1. آیا امکان تعیین شرایط بهینه جهت توسعه رویشگاه‌های مانگرو با استفاده از لایه‌های اطلاعات محیطی موجود در استان هرمزگان وجود دارد؟
2. لایه‌های اطلاعاتی مورد نیاز برای تعیین مناطق مستعد احیاء بیولوژیک به‌وسیله‌ی گونه‌های حرا و چندل کدامند؟
1‌. 2‌. ضرورت انجام تحقیق
مانگروها گیاهان چوبی هستند که در حدفاصل خشکی و دریا در مناطق گرمسیری و نیمه‌گرمسیری زیست می‌کنند. اجتماعات گیاهی مانگرو در محیط‌هایی به رشد و ادامه زندگی می‌پردازند که شوری بالاست، جزر و مدهای مکرر محیط را فرا می‌گیرد، گاه طوفان‌های شدید رخ می‌دهد، متوسط دمای سالانه بالاست و شرایط بی‌هوازی در بستر رویشگاه وجود دارد. در چنین شرایطی، اغلب گونه‌های گیاهی خاص رویشگاه‌های خشکی توانایی سازگاری ندارند. مانگروها محیط اکوژیک بی‌همتایی ایجاد می‌کنند که میزان اجتماعات غنی از انواع گونه‌هاست (کاتریسون و بینگهام1، 2001). اهمیت اکولوژیک جنگل‌های مانگرو بیش از آن است که تاکنون شناخته ‌شده است. این جنگل‌ها به نحو مؤثری بر محیط‌های استقرار خود تأثیر می‌گذارند. سیستم ریشه‌ای آن‌ها باعث پایداری رسوبات می‌شود و اجتماعات آن‌ها انرژی امواج را کاهش می‌دهد و در مقابل، زیستگاه و پناهگاه مناسب برای شمار زیادی از موجودات زنده ایجاد می‌کنند (رودنیگز و فلر2،2004). اکوسیستمهای طبیعی که در طی زمانهای متمادی به‌صورت فعلی درآمده‌اند نقش مؤثری در حفظ تعادل و برقراری موازنه طبیعت دارند و بهرهگیری از این منابع میبایست با مطالعه دقیق خصوصیات رویشگاه و تعیین توان اکولوژیک آن صورت پذیرد. یکی از این اکوسیستم‌های طبیعی بوم‌سازگان مانگرو است که به‌عنوان یک اکوتون (بوم‌سازگان حد واسط) دربرگیرنده شرایط اکوسیستم‌های خشکی3 و دریایی و پشتیبان تنوع زیستی و پویایی اکوسیستم است. علاوه بر این محصولات به ‌دست ‌آمده از این اکوسیستم نقش بسیار مهمی در معیشت جوامع انسانی مناطق خشک و بیابانی ساحلی داشته و باعث تعدیل شدت فشار وارده به منابع پوشش گیاهی این مناطق می‌گردد. پوشش گیاهی مانگرو در ایران از جوامع حرا4 و چندل5 تشکیل ‌شده است که جوامع چندل تنها در رویشگاه سیریک وجود دارد. با توجه به نیاز روزافزون به حفظ و بازسازی عرصه‌های اکولوژیک در استان هرمزگان که از استان‌های خشک کشور با زیستگاه‌های بسیار مهم و درعین‌حال حساس است، بالا بردن شانس موفقیت این طرح‌ها اهمیت فراوانی در توسعه این‌گونه فعالیت‌ها در سطح استان و جلوگیری از هدر رفت بودجه و امکانات خواهد داشت. یکی از مهم‌ترین عوامل در رسیدن به این هدف کمک به یافتن مکان مناسب اجرای این پروژه‌ها با استفاده از روش‌های علمی و توجه به شرایط خاص منطقه‌ای است. لذا ضرورت دارد با انجام پژوهش حاضر و بر اساس اطلاعات موجود مدل پویای مکان‌یابی مناطق مستعد توسعه فعالیت اصلاح و احیاء بیولوژیک جنگل‌های مانگرو در سطح استان به مرحله اجرا درآمده و مبنای عمل سازمان‌های ذیربط قرار گیرد.
لذا با عنایت به نتایج بسیار مثبت توسعه رویشگاه‌های مانگرو در استان از قبیل توسعه پایدار اقتصادی اجتماعی با رویکرد بازسازی مناطق تخریب یافته، حفاظت مناطق حساس و جلوگیری از توسعه بیابان‌زایی ضرورت دارد با انجام چنین پژوهش‌هایی زمینه توسعه علمی و موفقیت‌آمیز این رویشگاه‌ها فراهم گردد.
1‌. 3‌. سؤال‌های اصلی تحقیق
1. آیا امکان تعیین شرایط بهینه جهت توسعه رویشگاه‌های مانگرو با استفاده از لایه‌های اطلاعات محیطی موجود در استان هرمزگان وجود دارد؟
2. لایه‌های اطلاعاتی مورد نیاز برای تعیین مناطق مستعد احیاء بیولوژیک به‌وسیله‌ی گونه‌های حرا و چندل کدامند؟
1‌. 4‌. فرضیه‌های تحقیق
به نظر میرسد حاشیه شرقی ساحل سیریک مکان مناسب‌تری جهت احیاء بیولوژیک جنگل‌های مانگرو باشد.
مناطق تحت عملیات اصلاح و احیاء بیولوژیک اعم از جنگل‌کاری و بوته‌کاری با توجه به گونه (های) گیاهی به کار گرفته‌شده باید دارای حداقل ویژگی‌های مناسب برای موفقیت در استقرار گیاهان هدف باشند.
می‌توان با شناخت این شرایط محیطی مناسب و سازمان‌دهی آن‌ها در قالب یک مدل، راهکار علمی دقیق و سریعی برای انتخاب بهترین مکان اجرای این‌گونه پروژه‌ها را ارائه نمود.
1‌. 5‌. اهداف تحقیق
1‌. 5‌ .1‌. اهداف کلی تحقیق
* تعیین عوامل محیطی در رویشگاه‌های موجود گونه‌های حرّا و چندل
* مکان‌یابی مناطق مستعد احیاء بیولوژیک با گونه‌های مانگرو با استفاده از تلفیق لایه‌های اطلاعات محیطی
1‌. 5‌ .2‌. اهداف کاربردی تحقیق
* تعیین وزن عوامل محیطی مختلف در ایجاد شرایط مناسب رویشگاه مانگرو
* ارائه نقشه مناطق مستعد برای مکان‌یابی جنگل‌کاری با استفاده از گونه‌های مانگرو در منطقه مورد مطالعه
1‌. 6‌. مرور منابع
در بررسی منابع اطلاعاتی مرتبط با موضوع تحقیق می‌توان آنها را در چند گروه طبقه‌بندی نمود. دسته نخست شامل تحقیقات توصیفی در مورد این رویشگاه‌ها است که مهم‌ترین آنها شامل تحقیقات زیر می‌باشد.
1‌. 6‌ .1‌. تحقیقات توصیفی جنگل‌های مانگرو خلیج فارس و دریای عمان
نخستین نشانه‌ها از حضور جنگل‌های مانگرو در حوزه خلیج‌فارس و دریای عمان به گزارش‌های اراستوسدنس6 جغرافیدان اهل اسکندریه (276 تا 194 پیش از میلاد) و نرخوس7 دریاسالار اسکندر بزرگ بازمی‌گردد (کوگو8، ????). علاوه بر ایران، در سرتاسر سواحل عربی خلیج‌فارس ازجمله در اطراف منامه در بحرین در شبه‌جزیره قطر در اطراف دوحه، الخور و دوخان و در الخفجی عربستان و همچنین در بسیاری از جزایر کوچک و بزرگ سواحل شمالی امارات متحده که مجموعاً رشته مروارید بزرگ ساحلی را تشکیل می‌دهند
2. مبانی تئوری و نظری
2‌. 1‌. تعاریف
مانگرو به درختان و درختچه‌هایی گفته می‌شود که در سواحل دریاها و اقیانوس‌ها سکنی گزیده و در آبهای گرم مناطق استوایی و نیمه استوایی اجتماعاتی را شامل می‌شوند. پراکندگی آنها محدود به مناطق جزر و مدی می‌شود.
جنگل‌های مانگرو در حد فاصل مدارهای 25-30 درجه عرض شمالی و 35-40 درجه عرض جنوبی در مناطقی که دارای شرایط مناسب رویش هستند حضور دارند. این اجتماعات شامل بیش از 100 گونه‌ی گیاهی و در 65 نقطه جهان گزارش شده‌اند.
عواملی از قبیل شرایط آب و هوایی، جزر و مد، بافت و ساختمان خاک و شوری آب فاکتورهایی هستند که رویشگاه و پراکنش مانگروها را محدود و مشخص می‌کنند. نوار ممتد و فشرده‌ی حرا یکی از موانع طبیعی در مقابل جریانات شدید دریایی و امواج سهمگین است و می‌تواند به عنوان موج‌شکن بسیار موثری عمل کند و سواحل و منازل صیادان را از دستبرد این امواج در امان دارد (یکی از مهم‌ترین دلایل جنگل‌کاری با گونه‌های مانگرو). عوامل تهدید جنگل‌های مانگرو در جهان به طور عمده شامل بهره‌برداری از چوب، تبدیل رویشگاه به آبزی‌پروری، توسعه‌ی شهری، ریزش فاضلاب‌های شهری و صنعتی، توسعه‌ی گردشگری ناپایدار و مهم‌تر از همه آلودگی نفتی می‌باشد(Lewis, 2005).
مانگروها نقش مهمی در به دام انداختن رسوبات، تشکیل خاک و توسعه‌ی بستر رشد29 حفاظت و تثبیت نوار ساحلی بازی می‌کنند. جنگل مانگرو با سطح وسیع و پهناور و به مدد ساختار ریشه‌های هوایی خود به صورت یک غربال عمل کرده، شدت جریانات دریایی را کاهش داده و قطع می‌کند و به این ترتیب رسوب‌زایی و حفظ رسوب را افزایش می‌دهد. برگ و ریشه‌های مانگرو در افزایش عمق بستر کمک می‌کنند. در حقیقت مانگروها با کمک سه پدیده افزایش رسوب‌زایی و حفظ رسوب و تشکیل خاک باعث تثبیت اراضی می‌شوند که این مورد خود ریسک فرسایش را خصوصأ در شرایط پرانرژی آب نظیر طوفان های تروپیکال کاهش می‌دهد (کاربرد این خاصیت برای تولید زمین‌های کشاورزی بویژه در مصب رودخانه‌ها گزارش شده است). رویشگاه مانگرو آب را در کیفیت خوبی نگه می‌دارد و با به دام انداختن رسوبات در سیستم ریشه‌ای خود، باعث دوری سایر مواد جامد از آب‌های بخش دور از ساحل (Offshore) می‌شوند. این فرآیند قادر است آلاینده‌هایی چون ترکیبات نفتی و فلزات سنگین را نیز از آب برداشت نماید، زیرا این آلاینده‌ها به ذرات رسوب می‌چسبند. همچنین باعث بهبود کیفیت آب از طریق برداشت مواد غذایی آلی از ستون آبی می‌شوند (دانه‌کار و گلجانی، 1385).
2‌. 1‌ .1‌. اکوسیستم جنگلهای جنگلهای مانگرو در جهان
بر اساس گزارش اتحادیه حفاظت از طبیعت و منابع طبیعی30(IUCN)

مطلب مرتبط :   منبع مقاله دربارهتکرار جرم، ارتکاب جرم، مرور زمان

Written by 

دیدگاهتان را بنویسید