وسعت جنگلهای مانگرو جهان یک‌صد هزار کیلومترمربع و بیشترین محدوده پراکنش آن‌ها در مناطق آمریکا، استرالیا و آسیا است. جنگلهای مانگرو اکوسیستمی ماندابی از اجتماعات ساحلی مناطق حاره هستند. جوامع جنگلی مانگرو در طول میلیونها سال موفق شدهاند تا سازگاری اعجابانگیزی با آب‌شور دریا و سواحل جزر و مدی پیدا کنند. این جنگلهای ماندابی بر روی خاکهای لجنی ناشی از رسوب خاکهای حاصل از فرسایش سواحل رشد یافتهاند و دائماً در معرض جزر و مد قرار دارند به‌طوری‌که در زمان جزر درختان و بستر لجنی آن‌ها از آب بیرون آمده و به‌صورت جزایری پراکنده نمایان میشوند و در مواقع مد بخش اعظم جنگل به زیرآب رفته و ناپدید میشود.
این درختان در مناطقی رشد مینمایند که میانگین درجه حرارت از 19 درجه سانتیگراد بیشتر بوده و دمای آب نیز همیشه گرم و ملایم باشد. اصولاً این گیاهان قادر نیستند دمای کمتر از 5 درجه سانتیگراد را تحمل کنند. شوری 20 تا 32 در هزار برای برخی گونه‌های مانگرو شرایط مطلوب رویشگاهی به شمار می‌رود. شمالیترین پراکنش مانگروها عرض 29 تا 30 درجه و حد جنوبی آن 38 درجه در استرالیا است. جزر و مد در شکلگیری این جنگلها نقشی اساسی دارد. در هنگام مد تنها تاج درختان بالاتر از سطح آب‌شور دریا دیده میشود و فقط در هنگام جزر میتوان قسمتهای زیر تاج، ساقه و ریشه‌های هوایی (پنوماتوفور31) این درختان را مشاهده کرد. این جنگلها گاه بنام درختزارهای ساحلی، جنگلهای جزر و مدی و جنگلهای همیشه‌سبز ساحلی نیز توصیف میشوند. ازنظر ساختار اکولوژیکی، اکوسیستمهای مانگرو برای گونههای بیشماری از بیمهرگان تا مهرهداران خشکیزی و آبی زیستگاههای مطلوب فراهم مینماید. همچنین از کارکردهای دیگر این اکوسیستم میتوان به کنترل فرسایش ساحلی، تثبیت رسوبگذاری، حفاظت از تأسیسات ساحلی، زیستگاه مناسب جهت ماهیان تجارتی، میگو و پرندگان و …اشاره نمود.
2‌. 1‌ .2‌. گیاهان مانگرو
اصطلاح مانگرو به گیاهان منفرد این رویشگاه اطلاق می‌شود در حالی‌که جنگل مانگرو، مرداب مانگرو یا جنگل جزر و مدی یا مانگال معرف تمام اجتماعاتی است که بوسیله این گیاهان شکل گرفته‌اند. مانگروها گیاهان گل‌دار خشکی‌زی هستند که به علت عدم توانایی در رقابت با سایر گونه‌های گیاهان در خشکی به ساحل دریا روی آورده‌اند و با تحمل شرایط دشوار زیستی حد فاصل دریا وخشکی بلامنازع در این منطقه چیرگی یافته‌اند، به طوریکه در گستره تحت اشغال مانگروها کمتر گیاهی قادر به رقابت با آنهاست (دانه‌کار، 1374).
2‌. 1‌ .3‌. عوامل مؤثر بر شکل‌گیری مانگروها
عواملی از قبیل شرایط آب و هوایی و جزر و مد و بافت و ساختمان خاک و شوری آب فاکتورهایی هستند که رویشگاه مانگروها را محدود و مشخص می‌سازند.
1. درجه حرارت: این گیاهان محدود به نواحی گرم که میانگین درجه حرارت هوا از 19 درجه سانتیگراد بیشتر است هستند. مناطقی که میانگین حرارت ماهانه آن‌ها کمتر از 19 درجه سانتیگراد باشد در خارج از محدوده اکولوژیکی قرار میگیرند. این گیاهان تحمل نوسانات زیاد حرارت تا (10 درجه) را حتی در رویشگاههای طبیعی خود ندارند و در این شرایط رشد و توسعه آن‌ها رضایت‌بخش نیست.
2. موجهای شدید کرانه و فعالیتهای جزر و مدی: چون مانگرو به مکانهای آرام مثل خورها و دلتاها نیاز دارد، موجهای شدید باعث محدود شدن توسعه مانگروها میشوند. امواج شدید نهالها را از بین میبرند و رسوبات نرم را پراکنده می‌سازند. به علت فرآیندهایی که در خاک و بستر رویشگاه رخ میدهد بهترین پراکنش مانگروها مربوط به مناطقی با بالاترین مد و پایین‌ترین جزر دانسته‌اند.
3. رسوبات دانه‌ریز: نهالهای این گیاهان در خاکهایی که دارای بافت نرم شامل سیلت، رس و مواد آلی باشد به‌خوبی رشد میکند و خاکهای آتش‌فشانی محل رویش مانگرو را حاصلخیز میسازد (اگرچه رسوبات کوارتزی و گرانیتی خاکهای فقیری هستند) به‌هرحال اجتماع گیاهان مانگرو سبب تشکیل خاکهایی با عناصر بسیار ظریف و ریز با بافت سنگین میشود که با مواد آلی و ترکیبات بسیار غنی سولفوره همراه است. منشأ ترکیبات سولفوره را میتوان نتایج فرآیندهای زیر دانست:
الف) احیای کربنات کلسیم آب دریا در مجاورت ماده آلی
ب) تحت تأثیر تثبیت انتخابی سولفات در ریشه گیاهان و احیاء آن در بافت گیاه در اثر متابولیسم درختان به نظر میرسد مادامی‌که خاکها در مرحله هوازی قرار دارند سولفوره و یقیناً شور هستند چون این خاکها در محل لب‌شور خلیجهای دهانه یا کولابهای ساحلی تشکیل میشوند. وقتی این خاکها به مرحله هوازی میرسند سولفور‌ها اکسید میشود و سولفاتهای اسیدی مختلف که بیشتر از جنس آهن و همچنین آلومینیم و منگنز هستند ایجاد میکنند و قسمتی از شوری آن هم در خاک باقی میماند (صفیاری و مجنونیان، 1381).
عوامل مؤثر در شکلگیری مانگروها بیشتر به صورت ناحیه‌ای و منطقه‌ای عمل می‌کنند و شامل موارد زیر می‌باشند:
الف) راههای آبی: جنگلهای مانگرو در رابطه مستقیم با راههای آبی هستند مانگروها در ایران در حاشیه خورهای فرعی و اصلی و آبراههها واقع شدهاند بنابراین انواع محیطهای آبی و خصوصیات آن‌ها بر استقرار و شکلگیری مانگرو تأثیر مستقیم دارند.
ب) آب شیرین: یکی از مهم‌ترین عوامل رشد و استقرار مانگروهاست که خود تحت تاثیر آب و هوا، اندازه حوزه آبخیز مشرف، مقدار رسوب، حرکات رودخانه‌ای و جزر و مد می باشد.
ت) فصل خشکی: فصل خشک طولانی موجب عدم استقرار جنگل‌های مانگرو است.
ث) عرض جغرافیایی: مانگروها در ایران در عرضهای جغرافیای مساعد پراکنش دارد (?? تا ?? درجه).
ج) جزر و مد: جزر و مد با حرکات خود مواد غذایی را در اکوسیستمهای مانگرو وارد میکنند و مواد غذایی را در خود حل کرده و محصول غذایی را به اکوسیستم مانگروها وارد و مواد زائد و مانده را خارج مینماید تناوب جزر و مد بر غلظت اکسیژن و مواد غذایی تأثیر میگذارد و موجب کاهش یا افزایش آن میشود.
خ) غرقاب: غرقاب نیز از مهم‌ترین عوامل استقرار جنگلهای مانگرو است در جنگلهای مانگرو ایران میزان غرقاب بستر جنگلها در مناطق مختلف متفاوت است و همین تناوب موجب به وجود آمدن جنگلهای متفاوت از نظر کمی و کیفی گردیده است.
ح) شوری: جنگلهای مانگرو در راه‌حل مختلف رشد و تکامل خود به میزان معینی نمک نیاز دارند اگر مقدار نمک بیش‌ازحد لازم باشد برای گیاه مضر است و اگر کمتر از حد معمول باشد نیز گیاه قادر نیست مراحل زندگی خود را تکمیل نماید معمولاً شوری بیش از چهار ppt32 را تحمل میکنند (صفیاری و مجنونیان، 1381).
2‌. 2‌. توزیع و پراکنش جغرافیایی
2‌. 2‌ .1‌. موقعیت طبیعی رویشگاه‌های مانگرو استان هرمزگان
جنگل‌های مانگرو در سواحل استان هرمزگان در زمره مهمترین رویش‌های گیاهی این استان و مشتمل بر مهم‌ترین رویشگاه‌های مانگرو در کشور است. لذا برای تبیین جایگاه این اجتماعات گیاهی در نواحی رویشی کشور و همچنین به‌منظور مقایسه این جنگل‌ها در این استان با دیگر استان‌های همجوار، لازم است در این بخش پیش از تبیین موقعیت جنگل‌های مانگرو در هرمزگان مروری مختصر بر جایگاه این اجتماعات گیاهی در کشور ارائه می‌شود.
2‌. 2‌ .2‌. پراکنش رویش‌های مانگرو در سواحل جنوبی ایران
رویش‌های مانگرو در ایران در سواحل سه استان ساحلی جنوب ایران به شرح ذیل شناسایی و گزارش‌شده است و دامنه توسعه جغرافیایی آن‌ها از عرض‌های 25 درجه و 11 دقیقه تا 27 درجه و 52 دقیقه شمالی و طول‌های شرقی 51 درجه و 35 دقیقه تا 61 درجه و 34 دقیقه گسترده است. (غیاثی، 1366؛ سیستانی، 1369؛ هدایتی، 1370؛ نصوری، 1371؛ دانه‌کار، 1373، صفیاری، 1381):
2‌. 2‌. 2‌. 1‌. استان سیستان و بلوچستان
* در خلیج گواتر در مصب رودخانه باهوکلات
2‌. 2‌. 2‌. 2‌. استان هرمزگان (از شرق به غرب)
* در حوزه شهرستان جاسک در خورهای گابریک، جگین، دهانه رودخانه شهرنو در سواحل روستای لاش، یکدار و سورگلم و همچنین ماندآب‌های رودخانه کاشی؛
* در حوزه سیریک در خورهای نخل زیارت، پاچور، زیارت، گارندهو، گناری و کرتان؛
* در حوزه تیاب و کلاهی در خورهای مشدر، بهینه، کرگان و میناب؛
* در حوزه کولقان در خورهای جلابی و حسن لنگی و مصب رودخانه شور؛
* در خورهای شمال غربی جزیره قشم بر جزایر رسوبی واقع در خور خوران و ترعه خوران، جزایر ماسه‌ای مقابل روستاهای طبل و لافت کهنه، لافت نو، گوران، گورزین و چاهو.
* در خورهای بخش خمیر (از سواحل پهل، جزیره مردو تا غرب لشتقان) و در دهانه ورودی رودخانه مهران به خلیج‌فارس؛
* در منطقه سایه خوش از توابع بندرلنگه و در امتداد رویشگاه بندر خمیر در اراضی غربی دلتای مهران؛
2‌. 2‌. 2‌. 3‌. استان بوشهر
* در خلیج نای‌بند و خط ساحلی بندر بید خون، بندر دیر و جزیره ام‌الگرم در دهانه رودخانه مند
2‌. 2‌ .3‌. وسعت جنگل‌های مانگرو ایران
در ارتباط با مساحت جنگل‌های مانگرو ایران آمار و ارقام متفاوتی ارائه گردیده است. نخستین بار کریم ساعی در سال 1321 مساحت جنگل‌های گرمسیری ایران را بالغ ‌بر 5/0 میلیون هکتار عنوان نمود و این رقم در بسیاری از گزارش‌ها به‌عنوان مساحت جنگل‌های ماندابی جنوب کشور ذکرشده است که از صحت کافی برخوردار نیست. پس از ساعی، جزیره‌ای با ارائه نتایج مطالعات خود در سال 1339 مساحت جنگل‌های حرا واقع ‌بین بندرلنگه و چا‌بهار را جمعاً 7000 هکتار اعلام می‌نماید و اشاره دارد عمده این جنگل‌ها در جزیره قشم با مساحتی بالغ ‌بر 2400 هکتار و مابقی در امتداد سواحل، از جگین تا مصب گابریک (در جاسک) با مساحت 2000 هکتار واقع ‌شده است (عدل، 1339).
در سال 1353 نیز گروهی از کارشناسان سازمان جنگل‌ها در گزارش مأموریت خود پیرامون جنگل‌های حرا، با مساحی نقشه‌های توپوگرافی 1:50.000 مساحت این جنگل‌ها را در منطقه قشم 5600 هکتار عنوان نمودند (هنگ آفرین و دیگران، 1353).
غلامرضا امین از موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع نیز در سال 1354 مساحت این جنگل‌ها را با تخمین از روی نقشه‌های 1:50.000 بالغ ‌بر 15 تا 20 هزار هکتار برآورد می‌نماید (امین،1354).
فرید و هارینگتون33 در مطالعه‌ای که پیش از انقلاب اسلامی‌ برای سازمان حفاظت محیط‌زیست در سال 1979 میلادی از سواحل جنوبی کشور به عمل آوردند وسعت جوامع مانگرو ایران را 8900 هکتار برآورد و توزیع آن را به‌صورت، 6600 هکتار در منطقه قشم، 100 هکتار در حوالی عسلویه، 300 هکتار در حوالی بندرعباس، 200 هکتار در شرق جاسک، 200 هکتار در گواتر و 900 هکتار در جنوب میناب تفکیک نمودند (فرد و هارینگتون، 1979).
همچنین در نتایج مطالعه‌ای که با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای لندست در سال 1365 در مرکز سنجش‌ازدور ایران منتشر گردید وسعت جنگل‌های مانگرو در منطقه خمیر و قشم را 9011 هکتار با تفکیک پوشش متراکم به میزان 3600 هکتار و پوشش کم تراکم با مساحت 5411 هکتار عنوان نمود (میرشجاعی و صرافی، 1364).
طباطبائی نیز در سال 1366 در بحث جوامع زیستی ایران مساحتی بالغ‌بر 162 هزار هکتار برای جامعه زیستی حرا در ایران قائل می‌شود. همچنین این مساحت در سمینار جنگلکاری در مناطق گرمسیری و نیمه‌گرمسیری ایران که در بهمن‌ماه 1366 در بندرعباس به انجام رسید مجدداً تکرار می‌گردد و این در حالی است که مساحت جنگل‌های مانگرو ایران در سمینار جنگلکاری در اراضی مرطوب و ماندابی که در مهرماه 1368 در سازمان پژوهش‌های علمی و صنعتی ایران برگزار شد در مقاله‌ای به‌طور تخمین حدود 200 هزار هکتار عنوان می‌شود (نجفی تیره شبانکاره، 1368). خسروی (1371)، در سازمان حفاظت محیط‌زیست در طرح “بررسی و ارزیابی اکولوژیک جنگل‌های حرا” با مساحی بر روی عکس‌های هوایی 1:50.000 وسعت رویش‌های مانگرو ایران را با تفکیک نواحی پراکنش آن

مطلب مرتبط :   دانلود پایان نامه دربارهعوامل موثر، نرم افزار، رفتار انسان

Written by 

دیدگاهتان را بنویسید